De soundtrack van het feminisme
Aan Miley Cyrus zijn we gewend
Maar aan welke vrouwelijke artiesten hebben we dat te danken?

 

Vrouwen met een sterke, zelfstandige uitstraling zijn anno 2016 sterk vertegenwoordigd in de hitlijsten. De derde plaat van Adele (25) is het snelst verkopende album aller tijden, Rihanna scoort hit na hit sinds haar debuut in 2005 en de constant van imago veranderende Lady Gaga is succesvol terwijl ze precies lijkt te doen waar ze zin in heeft.

En hoewel er nog altijd sprake is van seksisme binnen de muziekindustrie, zijn er de afgelopen vijftig jaar grote veranderingen geweest in de positie van vrouwelijke artiesten. Tegen de achtergrond van de tweede golf van het feminisme stonden er muzikanten op die regels durfden te veranderen.

Artiesten die geïnspireerd raakten door het feminisme, en ook weer als inspiratie dienden voor strijders voor vrouwenrechten. Dankzij wie kan Miley aan haar Wrecking Ball slingeren? 

Het feminisme
In golven


Voordat Marsha Lear in 1968 het artikel The Second Feminism Wave schreef voor The New York Times Magazine, was het idee dat het feminisme in golven plaatsvond nog niet ontstaan. De stroming bestond al sinds halverwege de negentiende eeuw, toen een groep Britse vrouwen protesteerde tegen het feit dat ze niet mochten studeren, lang niet alle beroepen mochten uitvoeren en - wanneer ze getrouwd waren - niet eens de legale bezitters waren van het geld dat ze verdienden. Tegen het eind van de negentiende eeuw waren deze wetten veranderd: een succes voor de eerste groep feministen.

Terug naar de jaren '60 van de twintigste eeuw. Een periode waarin Amerikanen volop protesteerden: de hippies tegen de bloedige oorlog in Vietnam, de Civil Rights Movement tegen de discriminatie van de zwarte gemeenschap én feministen die steeds massaler opkomen voor vrouwenrechten. Wanneer het Lear opvalt dat die groep steeds groter wordt, schrijft ze haar artikel: de tweede golf van het feminisme is geboren. Deze nieuwe generatie richt zich niet alleen op educatie en werk, maar ook op seksualiteit, het krijgen en verzorgen van kinderen en de manier waarop vrouwen afgebeeld werden in culturele uitingen, waaronder muziek. Hierin was een vrouw vrijwel altijd een lustobject, en volledig afhankelijk van de man.

 

Sinds 1992 is er ook sprake van een derde golf in het feminisme, wederom naar aanleiding van een artikel: Becoming The Third Wave van Rebecca Walker. De Amerikaanse is nog altijd gefrustreerd met de positie van vrouwen. Ze richt zich met name op queers (mensen die niet heteroseksueel of gelukkig met het geslacht waarmee ze geboren zijn), transgenders, gekleurde vrouwen en vrouwen met lage inkomens. 

Aangezien de opkomst van popmuziek, en het belang daarvan in de maatschappij, ongeveer tegelijkertijd plaatsvond met de tweede golf van het feminisme, richt deze productie zich op de ‘soundtrack’ van deze periode, in vier verschillende muzikale genres.

Na het uitbreken van Beatlemania, het wereldwijde gekkenhuis rond The Beatles, groeien de zestiger jaren uit tot het decennium waarin rock het grootste muzikale genre is. En dat genre is er in vele soorten en maten: van de redelijk simpele rock & roll-nummers waar The Beatles mee doorbreken tot het chaotische gitaargeweld in de psychedelische sound van Jimi Hendrix.

Ondanks die vele smaken waarin rockmuziek geserveerd wordt, lijkt er één gemeenschappelijke factor tussen de verschillende artiesten: het zijn allemaal mannen. The Beatles, The Rolling Stones, The Beach Boys, The Doors; allemaal acts waarin geen vrouwelijk bandlid te bekennen is. Totdat er tegen het eind van de sixties een zangeres opstaat die lak lijkt te hebben aan de hoeveelheid testosteron in het rockgenre: Janis Joplin.

 

'Joplin staat symbool voor veel idealen uit de tweede golf van het feminisme'


De Amerikaanse is in eerste instantie de zangeres van Big Brother And The Holding Company. Joplin valt echter zo op met haar ronkende bluesstem en felle houding, dat ze later als een soloartiest met haar eigen begeleidingsbands (The Kozmic Blues Band en later The Full Tilt Boogie Band) op het podium staat. Ze scoort hits als Piece Of My HeartMercedes Benz en Me And Bobby McGee.

Joplin staat symbool voor veel idealen uit de tweede golf van het feminisme. Met name het streven naar seksuele vrijheid voor vrouwen. Joplin is geen traditionele schoonheid (zoals populaire popzangeressen als Marianne Faithfull uit die tijd), en breekt dus echt door vanwege haar muzikale kwaliteiten. Ze staat bekend om haar actieve seksuele houding: de zangeres is geen passieve ontvanger, maar neemt zelf het initiatief en doet wat ze wil. 

Naast haar felle houding staat Joplin ook bekend om haar stevige drank- en drugsgebruik, dat ontstaat vanuit haar onzekerheid. De Amerikaanse wordt in haar jeugd gepest met haar uiterlijk (het krantje van de universiteit waar ze studeert roept haar zelfs uit tot 'de lelijkste man van de campus'), en Joplin komt deze klappen nooit helemaal te boven.

In het bestaan als rondreizende muzikant, waarin drank en drugs constant voorhanden zijn, verliest Joplin zichzelf in een heroïne- en alcoholverslaving. In 1970 overlijdt ze op 27-jarige leeftijd na een overdosis. In haar korte leven is de zangeres echter een inspiratie geweest voor veel vrouwelijke artiesten. Onder andere Stevie Nicks (van Fleetwood Mac), Pink en Florence Welsh noemen Joplin als een grote invloed, vanwege haar 'rauwe eerlijkheid'.

Naast de opkomst van de rock kennen de jaren '60 ook een revival van de folk. Vanwege het relatief simpele karakter van de meeste folknummers (veelal een artiest die zichzelf begeleidt op een akoestische gitaar) zijn de songteksten erg belangrijk in dit genre. Er staan dan ook veel muzikanten op die songs schrijven bij de vele protesten van de sixties. Het meest beroemde voorbeeld is Bob Dylan, met onder andere Blowin' In The Wind en The Times They Are A-Changin'.

In tegenstelling tot de rock, zijn vrouwelijke artiesten in het folkgenre een stuk minder zeldzaam. En dus zijn er ook zangeressen die protestliedjes schrijven. Zoals de Amerikaanse Peggy Seeger, die met Nine Month Blues een pro-abortusnummer opneemt, dat in 1975 zelfs nog gebruikt wordt in een campagne van de National Abortion Committee.

 

'I said this time around
I'm gonna cast my stone
I'm gonna have a chance to call my life my own
But the SPC, the FPA they said
"Keep that child, don't fling it away"
The doctor said he had the right to refuse
The law says
"If you wanna beat the noose
You gotta be rich"'

Peggy Seeger - Nine Month Blues

 

Seeger breekt nooit door bij een groot publiek, maar haar felle en directe teksten maken wel duidelijk dat er in de progressieve folkbeweging meer ruimte is voor vrouwelijke artiesten dan in de rockmuziek. Aan het eind van de jaren '60 en het begin van de jaren '70 hebben singer-songwriters als Joan Baez, Carole King en Carly Simon ook succes.

Maar het allergrootste vrouwelijke icoon binnen de folkbeweging wordt Joni Mitchell. De Canadese singer-songwriter debuteert in 1968 met het album Song To A Seagull, maar het is haar vierde plaat, Blue, waarmee Mitchell in 1971 zowel kritisch als commercieel hoge ogen gooit. Het album laat een openhartigheid horen die tot dat moment nog niet voorgekomen is in de muziekwereld.

Little Green is exemplarisch voor het intieme beeld dat Mitchell schetst op Blue. Het nummer gaat over de dochter die de zangeres in 1965 kreeg en afstond ter adoptie. Een beslissing die Mitchell in haar eentje maakte, een absoluut taboe-onderwerp in die tijd. Op de rest van het album is de zangeres eveneens bijzonder openhartig over stukgelopen relaties met onder andere James Taylor.

Gedurende haar hele carrière heeft Mitchell de volledige regie over haar muziek in handen gehouden. 'Ze werd de eerste vrouw in popmuziek die erkend werd als een artiest in de volledige zin van het woord. Mitchell werd populair in een tijd waarin vrouwen nog vooral nummers zongen die ze niet zelf hadden geschreven en werden gepromoot met hun sex-appeal', beschrijft musicoloog David Shumway in zijn boek Rock Star. Ook Mitchell dient als inspiratie voor veel vrouwelijke artiesten na haar. Onder andere Madonna, Taylor Swift en Alanis Morissette hebben hun bewondering voor de singer-songwriter uitgesproken.

In de jaren '70 is rock ver verwijderd van de simplistische liefdesliedjes waarmee The Beatles het genre ooit populair maakten bij de massa. De seventies staan in het teken van psychedelische en symfonische bands, zoals Pink Floyd en Queen. Zij trakteren de luisteraar op uitgesponnen nummers, met virtuoze gitaarsolo's, een grootse productie en teksten vol mythische elementen.

Punk is het complete tegenovergestelde van die bands. Punktracks zijn verre van virtuoos; ze zijn chaotisch, rauw en ongecompliceerd. Waar symfonische acts vaak abstracte, sprookjesachtige verhalen vertellen, gaan de punkers er met een gestrekt been in met harde, provocerende teksten. Neem de volgende teksten van één van de grootste rockacts van de zeventiger jaren en van de bekendste punkband:

In tegenstelling tot de rock- en folkmuziek, waar vrouwelijke artiesten langzaam voet aan de grond kregen in een door mannen gedomineerd genre, staat er een vrouw aan de basis van de punk. Patti Smith, die niet voor niets te boek staat als 'The Godmother of Punk'.

De Amerikaanse is oorspronkelijk een dichter, maar ze besluit zich tijdens lezingen te laten ondersteunen door een gitarist. Dat bevalt goed, en Smith begint haar gedichten in liedjes te veranderen. Haar debuutplaat, Horses (uit 1975), staat vol met stevige punktracks. Daarin schuwt Smith de controversiële onderwerpen niet: zo gaat Redondo Beach over de zelfmoord van een lesbische minnares en bezingt ze in Land het gevoel dat iemand ervaart tijdens het gebruiken van cocaïne en heroïne:

Smith geeft zelf aan geen feminist te zijn (zie het onderstaande citaat), maar groeit toch uit tot een voorbeeld voor veel feministen vanwege haar visie op sekses. Op de hoes van Horses doet de muzikante zich androgyn voor (ze draagt een overhemd met bretels) en ook in haar teksten zingt ze afwisselend vanuit vrouwelijk en mannelijk perspectief. Hiermee begeeft Smith zich op een soort gender-neutraal terrein, waarin ze zowel de rol van de afhankelijke vrouw als de dominante man van zich afschudt.

 

'De meeste vrouwelijke schrijvers interesseren me niet, omdat ze te veel bezig zijn met het feit dat ze een vrouw zijn, of dat ze Joods zijn, of dat ze iets of iemand anders zijn. In plaats van gewoon ervoor te gaan, gewoon iets te creëren, blijven deze vrouwen bezig met hun afkomst.'

Patti Smith, in gesprek met The Seattle Spectator

 

Horses gaat de geschiedenis in als een ware punkklassieker. 'Patti Smith is de beste rockdichter die de vruchtbare vlaktes van New Jersey hebben opgebracht sinds Bruce Springsteen', schrijft Rolling Stone in een juichende recensie. In 2015, wanneer de plaat zijn veertigste verjaardag viert, gaat Smith op tournee om Horses integraal live te spelen, onder andere op het Nederlandse Down The Rabbit Hole festival.

Met haar debuutplaat stond Smith aan de basis van de punk, het genre dat in 1977 in populariteit explodeerde rond het succes van de Sex Pistols. Tijdens de derde golf van het feminisme ontstaat de riot grrrl-beweging, met vrouwelijke punkbands als Bikini Kill, Hole, Sleater-Kinney en L7. Deze acts zien Smith als een grote inspiratie.

Wanneer MTV in 1981 begint met uitzenden, is de videoclip ineens belangrijker dan ooit. Artiesten maakten hiervoor al eens promofilmpjes voor hun muziek, maar nu is er een kanaal dat die videos 24 uur per dag uitzendt. Vrouwelijke artiesten betreden dit nieuwe podium op verschillende manieren, waarvan hier de twee uiterste voorbeelden.

Annie Lennox, zangeres van het synthpopduo Eurythmics speelt heel erg met de verschillende genderrollen. De Schotse draagt regelmatig een pak (zoals in de clip van Sweet Dreams (Are Made Of This) hierboven), om een serieuze en zakelijke kant uit te stralen. Bij de video van het nummer Who's That Girl uit 1983 laat Lennox zich in beeld brengen als een zangeres in een nachtclub (met een blonde pruik en veel make-up) én als een mannelijke toeschouwer.

 

'In feite laat Lennox hier zien hoe ze zichzelf bevredigt'

 

Aan het eind van de clip zoenen de twee karakters met elkaar. In feite laat Lennox hier zien hoe ze zichzelf bevredigt. Ze beleeft een seksueel moment zonder invloed van een man: een voorbeeld van de strijd om seksuele vrijheid van de tweede golf van het feminisme.

Lijnrecht tegenover Annie Lennox staat Madonna. De Amerikaanse zangeres groeit in de jaren '80 uit tot een sekssymbool met erotisch geladen videoclips als Like A Virgin. Waar de een een mannelijk imago kiest om macht uit te stralen, besluit de ander haar vrouwelijkheid volledig te omarmen. Lennox is dan ook geen liefhebber van Madonna:

 

'Ze is hoerig... Heel erg hoerig. Het is alsof ze de muziekindustrie neukt. Misschien is het een parodie, maar ik vind het erg laag.'

Annie Lennox over Madonna, in gesprek met Melody Maker

 

Die uitspraak verklaart waarom feministen het niet eens raken over Madonna. Sommigen veroordelen haar, omdat ze haar lichaam verkoopt om succes te hebben. Anderen zien juist een vrije vrouw die haar seksualiteit omarmt. Daarbij zoekt de zangeres regelmatig de grenzen op, zoals in de clip van Justify My Love in 1990, waarin beelden van biseksualiteit, voyeurisme en SM te zien.

Justify My Love heeft een grote impact. Ondanks het feit dat MTV de clip weigert uit te zenden, wordt het nummer de negende nummer 1-hit van Madonna. Steeds meer feministen zien de manier waarop de zangeres niet-traditionele seksuele vormen gebruikt. 

 

'Madonna is de ware feminist. Ze heeft jonge vrouwen geleerd om volledig vrouwelijk en seksueel te zijn terwijl ze de totale controle over hun leven hebben. Ze laat meisjes zien hoe ze aantrekkelijk, sensueel, energiek, ambitieus en agressief kunnen zijn - en dat allemaal tegelijkertijd.'

Camille Paglia (hoogleraar in de Kunst) in The New York Times,
naar aanleiding van Justify My Love

 

Ongeacht de discussie over wie 'een echte feminist' is: Annie Lennox en Madonna grijpen de nieuwe mogelijkheden van het MTV-tijdperk aan om hun kijk op gender te tonen. En allebei de zangeressen beleven enorme successen. Lennox wordt door muziekzender VH1 uitgeroepen tot 'de beste blanke soulzangeres' en verkoopt ruim tachtig miljoen platen. Madonna is met driehonderd miljoen albums zelfs de best verkopende vrouwelijke artiest aller tijden.

Beide zangeressen zijn ook van enorme invloed op de huidige generatie vrouwelijke artiesten. Het is maar de vraag of Miley Cyrus aan haar Wrecking Ball was gaan hangen zonderde revolutie in videoclips die nummers als Justify My Love teweegbrachten. 

 

'Ze vindt zichzelf constant opnieuw uit, dat is wat ik ook wil.
Ik wil de volgende Madonna worden.'

Miley Cyrus

 

 

შექმნილია  “ჯამპსტარტ ჯორჯიას” მიერ